Silvia Federici & George Caffentzis
Vertaald door Thijs Vissia
De ineenzinking van de financiële machine van Wall Street maakt de taken die we ons eerder ten doel stelden, urgenter dan voorheen. In een bijeenkomst afgelopen juni namen we ons voor om Midnight Notes (het collectief/project waar de auteurs onderdeel van zijn – red.) opnieuw te doordenken in het kader van de neoliberale politiek en de structurele aanpassingsprogramma´s (SAP) van het IMF. We kunnen ons project nu duidelijker definiëren met de volgende vraag: wat betekent de huidige crisis en de herstructurering van het financiële systeem voor ons, nu we in deze nadagen van het Amerikaanse empire, ons voegen bij de rest van de door structurele aanpassingen gemutileerde wereld.
Om die vragen te beantwoorden, is het in de eerste plaats belangrijk te beseffen dat de zogenaamde `melt-down´ van Wall Street zeker het einde betekent, maar tegelijkertijd ook de kroon op het werk is van de neoliberale politiek. Achter de bailout ter waarde van 700 miljard dolar, en de vele andere ingrepen die ongetwijfeld nog zullen volgen – sommigen zijn al aangekondigd – schuilt een massale overdracht van fondsen van de Amerikaanse werkende klasse richting kapitaal, een transactie die onvermijdelijk zal uitmonden in een aanval op de nog overgebleven sociale rechten (zoals Medicare en Social Security) en in een program van kaalslag en versobering dat in de laatste decennia zijn gelijke niet kent. Het feit dat er geen georganiseerd antwoord is op deze aanval, doet ons het ergste vrezen. Dit had nooit zo ver kunnen komen als de Amerikaanse werkers het laatste decennium gereageerd hadden op de herhaalde roofoperaties waarbij hun geld en bijstandsregelingen het doelwit waren, zoals tijdens de Enron-crisis en de vele andere ´crises´ die daarop gevolgd zijn. Het feit dat ondanks de ´instabiliteit´ van de markt, ondanks het gebruik daarvan als middel om duizenden kleine en werkende ondernemers te onteigenen, Amerikaanse arbeiders hun levensonderhoud en toekomst eraan toe blijven vertrouwen, speelt beslist een rol in de keuzes die nu gemaakt worden als antwoord op de crisis. Op dezelfde manier als ‘9/11’ de Amerikaanse regering hielp om de restanten van de ´democratie´ overboord te zetten en over te gaan tot een model van bestuur waar militarisering nooit ver weg was; op dezelfde wijze zal de actuele crash van Wall Street de Amerikaanse politieke economie helpen om de laatste restanten van het Amerikaanse´socialisme´ van zich af te schudden, te beginnen met Social Security, Medicare, beide doornen in het oog van de economische elite van deze natie, twee instituties die desondanks grote veerkracht hebben gehad, en die het laatste bastion vormen voor sociale strijd in de VS.
LESSEN UIT DE SCHULDENCRISIS
De ‘schuldencrisis’ van begin jaren tachtig was de uitkomst van een financiële campagne die aangevoerd werd door Washington en Wall Street, om de naties van de Derde Wereld ertoe over te halen om goedkope ontwikkelingsleningen af te sluiten – leningen die nonchalant uitgedeeld werden tegen de laagste rentetarieven – in een periode waar kapitaal hardnekkig weigerde om te investeren in Europa en de VS, omdat het zich geconfronteerd zag met een van de meest succesvolle aanvallen van werkers op de winstmarges sinds de jaren ´20. In dezelfde periode organiseerde een nieuwe generatie Afrikanen, Aziaten etc. zich om een nieuwe mondiale herverdeling van rijkdom en een programma van herstelbetalingen af te dwingen, kortom een nieuwe wereldorde te realiseren.
Via de leningen werd de massale vloed aan oliedollars die zich opeengehoopt had na het olie-embargo van 1974 (de eerste aanval op de lonen in de VS, vindt plaats via een stugge inflatiegolf) doorgesluisd naar de staatskassen van de Derde Wereldnaties. Deze landen, die toehapten op het lokaas van de lage rentes, raakten al gauw verstrikt in de dynamiek van de wereldmarkt, en werden zo op zeer efficiënte wijze van hun dromen over onafhankelijke economische ontwikkeling afgeholpen. In andere woorden, de verstrekking van leningen tegen de laagste rentetarieven was de sleutel tot het creëren van een wereldwijde schuldenproblematiek.
Zoals bekend, veranderden beheersbare schulden door de stijging van rentetarieven binnen nog geen 10 jaar in de instrumenten van een lange-termijnproces van economische en politieke onderwerping. Het schuldmechanisme was de vishaak voor een massale herstructurering van de politieke economieën van Afrika, Azië en Latijns Amerika. Een koloniale afhankelijkheid werd in ere hersteld die de laatste drie decennia gezorgd heeft voor een enorme overdracht van rijkdom van de Derde naar de Eerste Wereld. De wijdverbreide droom in de Derde Wereld van een economische ontwikkeling op eigen kracht werd een harde nederlaag toegebracht.
De ‘schuldencrisis´ werd afgeschilderd als een geval van ´mismanagement´ door achtergestelde landen die behoefte hadden aan moderne Westerse financiële verantwoordelijkheid. Het gevolg van de crisis was dat derde wereldlanden werden gedwongen om – via het IMF en de Wereldbank - hun boekhouding over te dragen aan Washington en alle terugbetalingsvoorwaarden te accepteren die hen werden opgelegd. Ze moesten alle sociale uitgaven bevriezen, hun markten openen voor buitenlandse investeerders en producten, hun valuta devalueren, enzovoort. De consequenties van dit beleid zijn bekend. Terwijl men in Washington en New York bezig was om wolkenkrabbers neer te planten, werden dusdanige niveaus van verarming en onteigening opgelegd aan de Afrikaanse, Aziatische, Latijns Amerikaanse en Carribische bevolking dat velen ervoor kozen hun land te verlaten. Degenen die bleven maakten epidemieën mee, hongersnoden, oorlogen, onteigeningen van land, water en bos, brute privatiseringscampagnes, allen ontberingen die direct samenhangen met de uitstaande schuldenlast.
Door middel van de schuldencrisis bereikte het internationale kapitaal drie cruciale doelen:
i) Het disciplineerde de werkende klasse van Europa en de VS, door het ontmantelen van de industriële infrastructuur en door jaren te weigeren serieus te investeren in deze gebieden.
ii) Het verstoorde de poging van de voormalige koloniale wereld om te ontsnappen aan een afhankelijke/ondergeschikte positie, iets wat geëist werd door de nieuwe generatie in deze landen, die, geïnspireerd door de geest van Frantz Fanon, importsubstitutie bepleitte en druk uitoefende voor reparatiebetalingen, strevend naar vormen van socialisme (zoals bv. in Angola of Mozambique).
iii) Bovenop het dwarsbomen van sociale omwentelingen in de Eerste en Derde Wereld, hielp de schuldencrisis de infrastructuur te bouwen voor de nieuwe mondiale economie. Door de schuldencrisis werden effectief de mechanismen gecreëerd waarmee nu hele kantoren en fabrieken verplaatst kunnen worden, bedrijven de wereld rond kunnen reizen, het arbeidsproces gecomputeriseerd en gestroomlijnd kan worden, en de werkende klasse geflexibiliseerd is en opnieuw verdeeld.
Tegen deze achtergrond zien we een aantal basale overeenkomsten opdoemen tussen de schuldencrisis en de Wall Streetcrash; we moeten aannemen dat deze overeenkomsten ook in de sociale consequenties van de crash zullen opduiken. De onroerendgoedluchtbel was het resultaat van leningen die tegen lage, maar aanpasbare rentetarieven afgesloten werden, waardoor de influx van kapitaal van buiten (China en andere landen) richting de Amerikaanse markt gestuurd werd.
In het verlengde daarvan is de conclusie gerechtvaardigd dat met deze ‘bail-out’ van 700 miljard dollar - die rechtstreeks uit onze zakken (en over onze ruggen) aan de banken uitgekeerd wordt - de SAP-politiek die sinds de jaren ‘80 opgelegd wordt aan de wereld, nu wordt uitgebreid naar het Amerikaanse grondgebied en de Amerikaanse werkende klasse. Deze keer, na veel valse starten en uitstel, worden ook wij ‘aangepast’. Later zullen we bespreken wat ‘aanpassing’ voor ons in deze context waarschijnlijk zal inhouden. Voor het moment willen we vooral benadrukken dat deze gebeurtenis niet alleen een financiële meltdown is, maar ook een grote beroving, een macro-proces van onteigening en een immense overdracht van rijkdom, die ditmaal niet alleen fondsen naar het Amerikaanse banksysteem overbrengt vanuit de Derde Wereld, zoals tijdens de schuldencrisis, maar uit onze eigen huishoudens, via de klassieke manoeuvre van het verhogen van de nationale schuld. Als ze slagen in hun doel, zijn de bail-outs het werktuig waarmee een nieuw regime ingesteld wordt van lage lonen en nul rechten, een model dat ons terugbrengt tot de sociale verhoudingen van de 19e eeuw.
Het nieuwe regime zal niet het einde zijn van het marktfundamentalisme. Het zal een revitalisering inhouden van marktinvesteringen via de injectie van onze sociale zekerheidsgelden, en het zal een hervitalisering inhouden van bepaalde delen van de Amerikaanse industrie die profiteren van het feit dat werkers wanhopig genoeg zijn om alle mogelijke omstandigheden te accepteren, om maar werk en een dak boven hun hoofd te hebben. Een groot deel van het kapitaal heeft er lang op geaasd om Amerika terug te brengen tot een pre-New Dealachtige situatie, toen de werkgevers de overhand hadden. De ‘crisis’ geeft ze de mogelijkheid om dat waar te maken. Dat ditmaal Social Security aan bod is, komt door een aantal verschillende factoren. Ten eerste is Social Security de laatste pot geld die beschikbaar is om de Amerikaanse markt opnieuw te lanceren, in een context waar arbeiders niet langer beschikken over spaargelden of geldstromen van buitenaf. Social Security is ook het laatste ‘schandaal’ op het lijstje van de Amerikaanse spreekbuizen ven het kapitaal, die al jaren volhouden dat het systeem opgedoekt moet worden. Bovenal is Social Security vooral een instelling die betrekking heeft op ouderen en gepensioneerden, en daarom een makkelijker doelwit dan sociale rechten die op de hele werkende klasse van toepassing zijn. Tot nu toe hebben werkers in de VS zich verzet tegen de privatisering van Social Security ondanks vele pogingen van de regering om dat project door te zetten. Desondanks zijn de bezuinigingen op pensioenen in de private sector al vergevorderd, in de gevallen waar de werkgevers hun werknemers hebben uitbetaald in aandelen, of simpelweg opgehouden zijn geld over te maken aan de pensioenfondsen. De huidige crisis zal dat patroon uitbreiden naar de overheidspensioenen. En de weg is al vrijgemaakt door jaren van valse beweringen dat Social Security ‘onbetaalbaar’ zou zijn. Hoewel dat een kolossale leugen is, hebben de jongere generaties dat argument grotendeels geaccepteerd. Door Social Security te schrappen, hoopt kapitaal ongetwijfeld de jongeren tegenover de ouderen te stellen, die (zoals ook in het Afrika van vandaag) afgeschilderd worden als een club zelfzuchtige gerontocraten die middelen opzuigen die jongeren nodig hebben om hun toekomst op te bouwen.
DE POLITIEK VAN DE FINANCIËLE CRISIS EN ONS WEERWOORD
Crises zijn altijd tegelijkertijd een dreiging en een kans op iets beters omdat ze de ‘business as usual’ opbreken, en iets onthullen van de interne mechanismen en narigheid van het kapitalisme. Dit geval is daarop geen uitzondering, en we kunnen erop vertrouwen dat de uitkomst het resultaat zal zijn van wat mensen doen als weerwoord op de huidige situatie. Als de Grote Depressie een indicatie is, duurde het meer dan tien jaar voordat kapitaal zijn veranderde sociale regime enigszins op orde had. In zo’n periode kan veel gebeuren.
Het probleem voor ons is dat werkers in de VS momenteel alleen georganiseerd zijn rond electorale politiek, en zelfs dat maar magertjes. Velen plaatsen meer hoop in een racistische en imperialistische houding dan in sociale solidariteit. Er is in de VS zeker geen sprake van een communistische of anarchistische beweging die protesten organiseert van werklozen, vecht tegen huisuitzettingen, of ‘penny auctions’ van boerderijen organiseert zoals door boeren gedaan werd tijdens de Depressie van de jaren dertig. Evenmin bestaat er een antikapitalistisch alternatief als de Sovjetunie destijds in de ogen van velen was. Ook is er geen sprake van het soort inventieve solidariteit dat tijdens de Grote Depressie leidde tot de spontane uitvinding van nieuwe commons, zoals belichaamd door de hobo-beweging of de stichting van zogenoemde ‘jungle cities’.
Waar dan te beginnen? Dat is waar we in de komende maanden en jaren aan moeten werken. Er is geen duidelijk pad te volgen in de mobilisatie die nodig is. Maar we moeten érgens beginnen. Op twee punten kunnen we de instemming van mensen winnen: ten eerste, dat we maar beter naar alternatieven kunnen zoeken, want zoals de dingen er nu voor staan, zijn we zo incestueus verstrikt in het kapitalistische systeem dat de ondergang ervan ook ons eigen bestaan bedreigt. Ten tweede, tenzij we ons organiseren om weerstand te bieden aan overheidsplanning, is wat ons wacht nadat meer dan een triljard dollar van onze sociale rechten geschrapt zijn, iets wat meer lijkt op fascisme dan op socialisme.