In een eerder boek, The Culture of the New Capitalism (2004) stelde Richard Sennett de excessen van het huidige kapitalisme ter discussie. Hierin pleitte hij al voor een cultuuromslag van moordende competitie en flexibele arbeidscontracten naar duurzaam vakmanschap. Daarom verbaast het niet dat hij deze gedachte in The Craftsman verder uitwerkt. In dit boek verheerlijkt hij de vaardigheid een materiaal te leren kennen en te kunnen bewerken. Hij relativeert daarmee indirect het succes van de creatieve industrie, want het lijkt erop dat Sennett wil afrekenen met deze hype; in zijn laatste boek vermijdt hij daarom ook naar eigen zeggen het woord creativity. Ervaring door vakmanschap moet een antwoord geven, niet alleen op de precaire situatie van mensen die in de creatieve sector werken, maar vooral op de verloedering van de maatschappij die Sennett al in zijn eerdere boeken aankaartte. In die zin kan zijn laatste boek The Craftsman worden gelezen als een constructieve bijdrage voor een betere wereld.

Sennett - socioloog, die eerder ook cello heeft gestudeerd - herinnert eraan dat de kunsten uit ambacht zijn voortgekomen en rekent vervolgens alle huidige kunstdisciplines tot de ambachtelijke sector. Al dan niet bewust ziet hij over het hoofd dat de insteek van de ambachtsman en de kunstenaar hemelsbreed van elkaar kunnen verschillen. In het boek wordt de kwaliteit van de individuele kunstenaar tot aan het beledigende toe ontkracht om zo de door hem geadoreerde ambachtelijke werkmethodes tot een universeel basisprincipe te maken. Volgens hem heeft de drang naar artistieke autonomie slechts geleid tot eenzaamheid van de kunstenaar terwijl de ambachtsman juist participeert in de gemeenschap. Impliciet wordt dus ook verondersteld dat de individuele kunstenaar sociaal gezien weinig kan betekenen.

Naast de autonomie van het kunstenaarsberoep wordt ook het belang van originaliteit van het kunstwerk met een zwier van tafel geveegd. Originaliteit is volgens hem een onhaalbaar streven omdat de kunstenaarspraktijk niet onafhankelijk is van een maatschappelijk waardeoordeel. Deze stelling onderbouwt hij met Cellini’s dagboekaantekeningen: de goudsmid trad uit het gilde van metaalbewerking om als kunstenaar in dienst van het hof te gaan werken, maar beleefde hier minder vrijheid dan eerder, als anonieme ambachtsman in het gilde. Sennett schoffeert met het aanhalen van uitsluitend deze Middeleeuwse bron in feite alle latere kunstgeschiedenis en de hieraan gelieerde avant-gardebewegingen, die in de negentiende en twintigste eeuw juist hebben aangetoond dat originaliteit altijd een motor voor vernieuwing is geweest.

Voor een onderbouwing zoekt Sennett het dus voornamelijk in de Middeleeuwen. In het hoofdstuk The Workshop projecteert hij de ambachtelijke aard van gildenberoepen op hedendaagse arbeid, waardoor hij de verworvenheden van de Verlichting subtiel terzijde schuift. Succesvolle werkplaatsen van de goudsmid Cellini en de vioolbouwer Stradivari worden uitvoerig toegelicht om vervolgens eenzelfde toewijding te beschrijven in het werk van computerprogrammeurs, artsen, kunstenaars en andere kwalitatief hoogwaardige beroepen. Door een sfeer van Middeleeuwse werkplaatsen te scheppen wordt de suggestie gewekt welke arbeidsvormen voldoen aan zijn ambachtscriterium. Ambachtelijk werk staat volgens hem voor een uitgebalanceerd evenwicht tussen handen en hoofd.

Vanuit de Middeleeuwen en via de Renaissance komt Sennett toch nog terug op de positie van de kunstenaar in de negentiende eeuw. In het hoofdstuk Machines beschrijft hij het verzet tegen mechanisering door kunstenaar en cultuurcriticus John Ruskin. In reactie op de industrialisering en de teloorgang van de ambacht stichtte deze Pre-Rafaeliet een opleiding voor uiteenlopende nijverheidsberoepen om de kennis van de ambachtsman te behouden, The Working Men’s College in Londen. Als kunstenaar wees Ruskin op het feit dat de vakman in staat is om voor ieder probleem unieke oplossingen te vinden en juist dit is een kwaliteit die ook Sennett benadrukt in hedendaagse vormen van ambacht. Het is verwarrend dat Sennett deze kunstenaar eenzijdig afgeschilderd als een nostalgicus en onvermeld laat dat Ruskin nauw verbonden was aan de avant-gardistische schildersgroep de Pre-Rafelieten.

Zo stond Ruskin de kunstenaar John Everett Millais in 1850 terzijde bij het verwijt dat zijn schilderij Christ in the House of his Parents - ironisch genoeg ook wel The Carpenter’s Shop genoemd - blasfemisch zou zijn. Uit de houding van de heilige Christus, die zijn vader onder erbarmelijke toestand in de werkplaats assisteert, blijkt een beheersing en toewijding aan de materie. Precies zoals ook Sennett dit voor ogen heeft bij zijn postindustriële vakmanschap. De christelijke stoffering van de ambachtelijke werkplaats in dit schilderij verwijst naar een roeping die eveneens door Sennett gecultiveerd wordt - The drive to do good work can give people a sense of a vocation. Volgens Sennett beleeft de gemotiveerde ambachtsman meer dan anderen het gevoel van een bestemming. Maar wat hij ontwijkt, en wat in dit schilderij wel tot onderwerp is gemaakt, is de simpele dwang te moeten werken om te overleven; een beheersing van materie komt in deze negentiende-eeuwse werkplaats voort uit een economische noodzaak.

Voor Sennett betekent ambacht niet meer en niet minder dan een leerschool voor arbeidsdeugden. Iedereen heeft het vermogen een goede ambachtsman te kunnen worden en zichzelf verder te kunnen ontwikkelen. Hij ziet een nieuwe, meer sociale vorm van arbeid voor ogen, want kennis die voortkomt uit ambachtelijke vaardigheden versterkt ook competenties in omgang met anderen. Uit gedrevenheid en zelfbewustzijn komt een verlangen voort om kennis te delen. Hij pleit voor sociale en rechtvaardige omgang tussen mensen wat tot een betere wereld moet leiden. Zijn utopie behelst het geloof dat mensen zich kunnen verbeteren. Dit idealisme staat haaks op de titel die eerder de verwachting wekt dat hij op een revisie van het materialisme zou aansturen. Ambachtelijke vaardigheden die voortkomen uit een dialoog met materie leiden bij Sennett enkel tot het ontwikkelen van een nieuwe arbeidsmoraal

Het bijzondere van de ambachtsman is volgens hem het verlangen om zijn arbeid goed te doen - the desire to do a job well for its own sake. Niet het productief vermogen van een ambachtsman maar het zelfbewustzijn door ervaring stelt hij voorop aan een nieuwe arbeidsethiek. Sennett hanteert een pragmatisch principe - op het niveau van denken en doen - dat hij ontleent aan de ambachtelijke beroepspraktijk, zoals het signaleren en oplossen van problemen. Deze kwaliteiten worden gebundeld onder de slagzin the craft of experience. Ervaring prijst Sennett als een belangrijke competentie om zich te kunnen wapenen tegen het opgehitste klimaat van het huidige kapitalisme. Hij is kritisch op de managerscultuur van snel winstbejag, maar gaat niet zover dat hij de economische orde, die hieraan ten grondslag ligt, ter discussie stelt. Veel woorden zijn nodig om uit te leggen dat beheersing en ervaring de gevraagde competenties zijn om de opgejaagde arbeidscultuur te kalmeren. Voortdurend hamert hij erop dat vakmanschap, in het ritme van voortdurende herhalingen en continue verbeteringen, langzaam moet worden aangeleerd.

Door ervaring wordt volgens Sennett ook het vermogen tot reflectie en verbeelding bereikt – slow craft time also enables the work of reflection and imagination. Vanuit het werk van de gekwalificeerde vakman ontstaat ruimte voor reflectie die in de concurrentiemaatschappij moeilijk gedijt. Sennett is van mening dat ethische vragen door reflecterend vakmanschap beantwoord zouden kunnen worden. Zijn interpretatie van de ambachtsman staat dan ook loodrecht op die van een bezeten en blinde vakidioot. Het pleidooi voor een universele, gepassioneerde arbeidsmoraal impliceert dat vaklui bereid zijn verantwoordelijkheid te nemen in de maatschappij. Door alles in het keurslijf van de hooggekwalificeerde ambachtsman te proppen ontkent Sennet de vernieuwende kracht van het uitzonderlijke en het rebelse. Ook alle politieke, religieuze en kunstzinnige uitingen reduceert hij tot louter ambachtelijke vaardigheden.

Omdat Sennett zich voor een groot deel baseert op kennis van strijkmuziek is de vergelijking met de perfomance One for Violin Solo (1962) hier gepast. De avant-gardistische Fluxus-kunstenaar Nam June Paik - die overigens net als Sennett begin jaren zestig muziek studeerde – baseerde deze performance op competenties zoals concentratie, gedrevenheid en expressie, die horen bij de beheersing van het muziekinstrument en ook in The Craftman centraal staan. Op het podium tilt Paik in een duur van vijf minuten heel langzaam en geconcentreerd een viool op tot boven zijn hoofd en slaat deze vervolgens in een klap op tafel, tegelijkertijd gaan lichten aan in de zaal. Na een langdurige, stille spanningsboog is alleen een definitieve knal te horen – Paik doing a violin solo raised it very slowly (about 5 minutes) in concentrated manner & then BANG!’ In deze performance rekent de kunstenaar radicaal af met de conventies van het traditionele vioolspel. Hij verruilt de klassieke interpretatie van strijkmuziek voor de onvoorspelbaarheid in een performance. Paik bekrachtigt dat het uitoefenen van kunst ook de mogelijkheid inhoudt ermee te kunnen breken. Door het accent te leggen op deze keuzemogelijkheid neemt Paik de vrijheid zich aan iedere vorm van dienstbaarheid te onttrekken, een mogelijkheid die door Sennett überhaupt niet wordt opgemerkt.

Door de relatie tussen mens en materie opnieuw aan de orde te stellen heeft Sennett een sterk punt te pakken, maar hij beperkt zich tot ambachtelijke kennis en leermethodes terwijl blijft hij vaag over de betekenis van de materie zelf. De verwachting dat hij zou komen met nieuwe ideeën over materialisme wordt niet waargemaakt. Hij weet de spanningsboog lang overeind te houden, want pas in zijn conclusie wordt echt duidelijk dat het hem uiteindelijk te doen is om een ambachtelijke ethiek te vertalen naar tussenmenselijke omgangsvormen. 

Hartmut Wilkening, beeldend kunstenaar

Januari 2010

Bijgevoegde afbeeldingen:

1. John Everett Millais, Christ in the House of his Parents (ook wel genoemd The Carpenter’s Shop), 1850

2. Nam June Paik, One for Violin Solo, 1962